Wie Zoutkamp zegt, zegt garnalen (visserij)

Dat is niet altijd zo geweest.

Zoutkamp als verdedigingswerk

Van oudsher tot het begin van de vorige eeuw genoot Zoutkamp (Soltcamp) vooral een militaire reputatie als versterkte schans. Door de strategische ligging aan de Lauwerszee was Zoutkamp bij uitstek geschikt als eerst verdedigingspost voor het binnenland, waaronder de stad Groningen. De Lauwerszee zelf is ontstaan door een aantal grote zee-inbraken in de 10e en 11e eeuw, waar daarvoor het Reitdiep en de Lauwers samen kwamen.

De overstap naar de visserij

Al ver voordat de functie als verdedigingswerk kwam te vervallen nam de visserij voor de Zoutkampers een belangrijke plaats in. Tegen het einde van de zestiende eeuw gebeurde dat nog in kleine boten waarmee men de zee opging.

Toch ontwikkelde deze visserij zich voorspoedig. Dat blijkt wel uit het feit dat al in 1641 de stad Groningen meende de rechten van haar eigen 'stadvissers' tegen de Zoutkampers te moeten beschermen.
Over de ontwikkeling van Zoutkamp als vissersplaats van de middeleeuwen tot het begin van de negentiende eeuw is verder weinig bekend.

In de negentiende eeuw visten de Zoutkampers vooral op schelvis. Daarnaast was er in het dorp tussen 1817 en 1834 nog een haringdrogerij.
In 1839 bestond de Zoutkamper vissersvloot uit een twintigtal schepen. Voor grote veranderingen in de Zoutkamper visserij zorgde de opkomst van de stoomtrawlers na 1880.

Veel Zoutkamper vissers monsterden zich in de opkomende vissersplaatsen als IJmuiden en Vlaardingen aan op de grote trawlers en loggers.
De opkomst van deze 'moderne' visserij betekende tegelijkertijd de ondergang van de Zoutkamper 'beugvisserij' (lange lijnen met vishaken en aas die op zee werd uitgezet).

Verloren op zee

Grote persoonlijke verliezen leed de Zoutkamper vissersvloot in de beruchte stormen van 1883 en 1893. In 1883 komen tijdens een storm bij het waddeneiland Borkum 121 vissers uit Paesens-Moddergat en Zoutkamp om het leven. 83 man van 17 schepen uit Paesens/Moddergat, 9 man van 3 schepen uit Zoutkamp, bij Borkum bleven 26 man van 8 Urker schepen en 3 Nieuwediepers van 1 schip. De 121 opvarenden lieten 80 weduwen en 200 kinderen achter. Daarnaast vergingen in het Goereese Gat in dezelfde storm 7 Urker schepen.

Het monument op de dijk in Zoutkamp herinnert nog aan deze tragedie, evenals een aantal soortgelijke monumenten op de oude zeedijken van de Lauwerszee.

Na 1920 werd er voor het eerst vanuit Zoutkamp zelf met stoomtrawlers in de Noordzee op rond- en platvis gevist. In deze periode neemt ook de garnalenvisserij in betekenis toe. De garnalen werden niet alleen voor de consumptie gevangen, maar ook voor de verwerking tot veevoer (de zogenaamde 'puf').

Nadat in 1938 de laatste trawler uit Zoutkamp zee koos, wordt de garnalenvisserij steeds belangrijker. Spoedig kwam daar ook de schelpenvisserij (en verwerking) bij. Nadat in de oorlogsjaren de bezetter de meeste schepen voor andere doeleinden vorderde, ontwikkelde Zoutkamp zich na 1945 tot het centrum van de Nederlandse garnalen visserij.

Afsluiting Lauwerszee

Met de afsluiting van de Lauwerszee in 1969 verhuisde de Zoutkamper vloot noodgedwongen naar Lauwersoog.
Daar voeren de vissers nu dagelijks hun verse - aan boord gekookte - schaaldiertjes aan.

De vloot in de thuishaven

Slechts één keer per jaar is de hele Zoutkamper vloot te vinden in de havens van Zoutkamp. Dit is tijdens de traditionele 'Vlaggetjesdagen' op tweede Pinksterdag wordt nog in ere gehouden. Het hoogtepunt is de verkiezing van het mooist verzorgde schip. Naast een prijs, valt de bemanning de eer te beurt om de garnalenkoningin te mogen in halen. De rest van de gepavoiseerde schepen begeleidt deze intocht en zorgt zo voor een prachtig historisch schouwspel.

Zoutkamp, nog lang niet klaar met de garnaal

Al is de thuishaven verplaatst, en zijn er in de Zoutkamper haven nog amper vissersschepen te vinden, blijft Zoutkamp synoniem voor garnalen.

Het grootste Nederlands garnalen verwerkende bedrijf 'Heiploeg' is gevestigd in Zoutkamp. Een groot deel van de werkgelegenheid heeft Zoutkamp nog altijd te danken aan de garnaal. 

Naast het nabootsen van het oude, zijn er ook nieuwe initiatieven. Zo heeft 'de Rousant' kortgeleden een garnalen en visafslag geopend, wat de oude glorie toch weer wat terugbrengt naar Zoutkamp.

Het dorp Zoutkamp nu

Wie vandaag de dag door Zoutkamp wandelt, ademt nog de sfeer die hoort bij een historische vissersplaats. De onder koning Willem III aangelegde buitendijkse havenhoofden zijn in oude glorie hersteld. Ook de voormalige binnenhaven is geheel gerestaureerd. Het enige verschil met vroeger is dat ze nu dienst doen als aanlegplaats voor de historische zeiltjalken en –klippers.

In de historische Rijksbetonningsloods, centraal gelegen aan de oude binnenhaven, is sinds 1994 het visserijmuseum gevestigd. Hier krijgt de bezoeker de gelegenheid om de geschiedenis en de ontwikkeling van de Zoutkamper visserij in permanente- en wisselende exposities te bekijken.

Meer informatie over het visserijmuseum vind u op de site van het museum: http://www.visserijmuseum.com/